< terug naar pagina verkorte versie
< menu volledige versie > volgende

 

 

 

 

 


AANVALLIGE MUZEN (HESIODOS)

Gij goden die het dodenrijk beheerst, gij stille schimmen, Baaierd, Vuurrivier, onmeetlijk oord van nachtlijk zwijgen, laat mij openbaren wat ik horen mocht, wat onder d’aard in ‘t diepste duister schuilt. (6.264/67)

Het is opvallend dat Vergilius bij het begin van de afdaling naar de onderwereld niet de Muzen aanroept, maar duistere oergoden van de onderwereld (Williams 6.264/67). En dat dit uitgerekend goden zijn waarmee Hesiodos in zijn Theogonie twee stambomen van de goden laat beginnen.

Chaos (baaierd) staat aan het begin van de kosmos. Van daaruit zijn de allereerste oergoden geboren: Nacht (Nyx) en Duisternis (Erebos). Phlegethon (vuurrivier) zou, denk ik, kunnen staan voor Tartaros, broer van Nyx en Erebos (zie: Wie was Hekate? > constellaties). Één stap verder - niet in de Aeneis, maar in ons verhaal - en we zijn in de wereld van Hekate en Ouranos, en van Moros, Hypnos, Thanatos, Nemesis, de Moirai en de Hesperiden. Oergoden en personificaties waarop in de eerste fabel al flink is doorgedroomd.

Palinurus’ afdaling naar zee en die van Aeneas naar de onderwereld zijn tegen de achtergrond van fabel 1 en 2 op een hesiodische manier met elkaar verbonden. Dat komt goed uit, omdat ik nu lotgevallen van Hesiodos zelf in het Palinurusverhaal wil betrekken. Dit lijkt gezocht, maar dit verband kan ook in de tekst van de Aeneïs zelf worden gevonden. Uit fabel 1, dagwacht 4: ‘Als Aeneas de ingang van de onderwereld passeert, bevinden zich onder de monsters die hij daar aantreft ook Scyllae biformes.’  Maar er is meer.

In zijn noot bij de versregel over Skylla heeft Williams het over een verwarring met een andere Skylla: die als dochter van Nisus uit Ecloga 6 van Vergilius (6.74/75). Bij de Nederlandse en Engelse vertalingen van deze ecloge wordt in de noten van een contaminatie van twee Skylla’s gesproken: Skylla als de verraderlijke dochter van Nisus en Skylla als een van de twee monsters die de Straat van Messina bewaakten. En wat er nog bij komt: Ecloga 6 begint met een ‘speelse Sicilische trant’ en zit vol met reminiscenties aan Hesiodos.

Kortom - om met Vergilius te spreken: Muzen, Hesiodos en Skylla, vooruit!

 

WILDE MUZEN (DRIE GEZICHTEN)

Oorspronkelijk waren er drie muzen, door Zeus verwekt bij Mnemosyne, met wie hij negen nachten het bed deelde. Hun namen waren Melete (Aandacht), Mneme (Herinnering) en Aoede (Zang). Het vroegste verhaal over de Muzen gaat over hun wedstrijd met de bard Thamyris. Toen zij wonnen, maakten zij hem blind en namen zij hem zijn herinnering weg. Hun naam betekent ‘berggodinnen’. Volgens Pausanias waren zij oorspronkelijk de Drievoudige Godin in haar orgiastische aspect. De bewering van Zeus dat hij hun vader is, is van latere datum; Hesiodos noemt hen dochters van Moeder Aarde en de Lucht. (Tripp en Graves 13.a/4)

De reuzen Otus en Ephialtes waren vereerders van de ‘wilde Muzen’ en hebben als eersten de Muzen op de berg Helikon gelokaliseerd. Zij waren zonen van Poseidon en Ephimedeia,‘zij die de genitaliën versterkt’, en kleinzonen van ‘Drie Gezichten’, Hekate. Zij personifiëren de incubus ofwel orgiastische nachtmerrie, die slapende vrouwen verlamt en aanrandt. Zij worden met het getal negen geassocieerd. Toen zij negen jaar oud waren verklaarden zij de Olympus de oorlog. Ephialtes zwoer bij de Styx - bij Vergilius ‘negenvoudige stroom’ (6.438) genoemd - Hera te zullen verkrachten, en Otus op zijn beurt Artemis. (Graves 37.1)  Uitendelijk doodde de een de ander toen beiden een speer naar Artemis wierpen. Omdat Artemis op tijd wegkwam misten ze en troffen zij elkaar.

Bij Hesiodos waren de Muzen negen in getal. Hij is de eerste die hun negen namen noemt zoals wij die nu nog kennen en situeert hen op de Olympos, in het gezelschap van Zeus en de andere Olympische goden. Volgens latere bronnen wonen ze op de Helikon of op de Parnassos onder aanvoering van Apollo. (Moormann/ Uitterhoeve)  De Helikon was de berg waar de Muzen Hesiodos onderwezen en hem  tot het schrijven van de Theogonia hebben aangespoord.

Er wordt gezegd dat de Sirenen verslagen werden in een wedstrijd met de Muzen, daardoor hun veren kwijtraakten en uiteindelijk zelfmoord pleegden. De buitgemaakte veren verwerkten de Muzen in hun kroon.

 

HEKATE DE JONGERE (HEKALENE)

Agamemnon, aanvoerder van de Grieken in de Trojaanse oorlog, wilde in opdracht van Poseidon of Artemis zijn dochter Iphigeneia voor een gunstige wind offeren om naar Troje uit te kunnen varen. Zij werd door Artemis gered, die, wordt gezegd, op het laatste moment medelijden met haar kreeg. Het offeren van haar dochter was voor Agamemnons vrouw Klytaimnestra aanleiding om, samen met haar minnaar, haar man na terugkeer te vermoorden. Deze moord is door Orestes, broer van Iphigeneia, gewroken, waarop die weer moest vluchten en boeten voor de moord op zijn eigen moeder en haar minnaar. Iphigenia werd door Artemis in één van haar heiligdommen in Tauris geplaatst als priesteres. Jaren later ontmoette zij daar haar broer Orestes en samen vluchtten ze van Tauris weer naar Mycene. De Tauriërs, naar wie Iphigeneia door Artemis zou zijn gestuurd, woonden op de Krim en vereerden Artemis als mannendoodster. (Graves 161.1)

Van Hesiodos wordt gezegd dat hij beweerd heeft dat Iphigeneia, Hekate is geworden. De meeste geleerden geloven dat Iphigeneia in feite een vorm van Artemis is. De Tauriërs offerden alle vreemdelingen aan Artemis. Het was Iphigeneia’s taak om de slachtoffers op hun dood voor te bereiden. (Tripp)  Er zijn er die zeggen dat Artemis haar onsterfelijk maakte als de Jongere Hekate. (Graves 117.b) Op instigatie van Artemis bood iemand die Oiax heette - een naam die scheepsroer betekent - Orestes aan hem te helpen ontsnappen. Hij neemt hem echter mee naar de haven van Brauron in Attika, waar Orestes uitgeroepen wordt tot de jaarlijkse pharmakos (zondebok) en de keel wordt afgesneden door de maagdelijke priesteres van Artemis. Of, wat Oiax zelf vertelt: door Iphigeneia, wat een benaming van Artemis schijnt te zijn geweest. (Graves 116.1)

Iphigeneia schijnt ook een benaming te zijn geweest van de vroegere Artemis, die niet alleen maagd was, maar ook nimf (‘Iphigeneia’ betekent ‘moeder van een sterk ras’) en een oud vrouwtje, tezamen de Plechtigen of de Drievoudige Hekate. (Graves 117.1)  Dit wijst weer naar Hekalene, verbasterde vorm van Hekate Selene, de ‘vér schietende maan’, en dus ook Artemis. Ooit was Theseus gastvrij onthaald door een behoeftige oude vrijster die Hekale heette, of Hekalene. (Graves 98.b/7)  Hekalene is de verkleinvorm van Hekale.

 

HEKALENE    (ETANT DONNÉS… VERVOLGD)

.. offeren .. Artemis .. moord .. wraak .. vlucht .. boeten .. priesteres .. mannendoodster .. scheepsroer .. zondebok .. de keel afgesneden door de maagdelijke priesteres van Artemis.

.. maagd, maar ook nimf en oud vrouwtje, te zamen  de  drievoudige Hekate .. Hekalene, verbasterde vorm van Hekate Selene, de ‘vér schietende maan’ en dus ook Artemis.

.. Hekalene, verkleinvorm van Hekale .. en van Trivia ..Trivia, Hekate Selene .. Artemis/Diana.

.. herinnering .. drie berggodinnen .. drievoudige godin, orgiastische dochters van de aarde en de lucht .. wilde Muzen .. zij die de genitaliën versterkt.. drie gezichten, orgiastische nachtmerrie geassocieerd met het getal negen .

Uiteindelijk doodde de een de ander toen beiden een speer naar Artemis wierpen.  Sirenen verslagen in een wedstrijd met de Muzen, daardoor hun veren kwijtraakten en uiteindelijk zelfmoord pleegden. Buitgemaakte veren verwerkt in een kroon..
.
Chaos, Nacht, Duisternis, Vuurrivier. Tartaros, broer van Nyx en Erebos. De wereld van Hekate en Ouranos, van Moros, Hypnos, Thanatos, Nemesis, de Moirai en de Hesperiden. Een droeve droom die een geëxalteerde zware droom is geworden.

Palinurus’ afdaling naar zee op het strand naast het woud van Trivia, Hekate, Artemis. Afdaling naar onderwereld en zee op een hesiodische manier met elkaar verbonden. Scyllae biformes. Bladeren die dooreen dwarrelen en het lot dat een andere wending neemt. Maar er was meer.

Loca nocte tacentia late: onmeetlijk oord van nachtelijk zwijgen (A 6.265), donker en onwezenlijk gebied in nachtelijke eenzaamheid, zoals een bos bij het spaarzaam licht van de weifelende maan, en zwarte nacht de hele werkelijkheid van al haar bonte kleuren heeft beroofd (A 6.268/72).

De Helikon. Een weifelende maan, Endymion houdt zich slapend. Zo ook Hesiodos (die ligt te malen over een ophanden zijnde wedstrijd?*). Totdat Slaap hem overmant.

 

* AANMINNIGE MUZE  (NEMEA)

Er bestaat een Griekse tekst over een improvisatiewedstrijd tussen Hesiodos en Homeros in Chalkis op Euboea (tegenover Boeotië). Er wordt ook iets over hun leven en dood verteld, nadat Hesiodos de wedstrijd heeft gewonnen.

Hesiodos nam de prijs, een bronzen drievoet, in ontvangst en wijdde die aan de Muzen. Vervolgens reisde hij per boot naar Delphi. Hij raadpleegt het orakel en offert de vruchten van zijn overwinning. Het orakel voorspelt hem voorspoed en roem, maar geeft wel een waarschuwing mee. ‘Voor het schitterende bos van Nemeïsche Zeus moet u zich hoeden! Daar is het eind van uw leven, de dood, u beschikt, onontkoombaar!’.

Hesiodos hield zich ver van de Peloponnesos, omdat hij dacht dat de god doelde op het Nemea dat in het n.o. van dat schiereiland lag. (Ooit het gebied van de Nemeïsche leeuw, die gezoogd was door Selene.) Hij begaf zich naar Oinoë in Lokris (op het vasteland bij Thermopylee) en nam zijn intrek bij Amfifanes en Ganyktor, de zonen van Fegeus. Hij besefte niet dat die streek bekend stond als heilig domein van de Nemeïsche Zeus.

Toen hij wat langer bleef, begonnen de zonen hem ervan te verdenken dat hij een verhouding met hun zuster had. Ze doodden hem en wierpen zijn lijk in het water van de zeeëngte tussen Euboea en Lokris. Zijn lijk werd op de derde dag daarna door dolfijnen aan land gebracht. De bewoners van Oinoë begroeven zijn lichaam. De moordenaars sloegen naar Kreta op de vlucht; een tocht die zij door toedoen van Zeus niet overleefden.

Er wordt ook gezegd dat het twee zonen van Ganyktor waren die Hesiodos hebben gedood, omdat hun zuster zich na verleid te zijn, zou hebben opgehangen. Zij was verleid door een reisgenoot van Hesiodos, die Demodes heette en die ook door de twee zonen vermoord is. Zij zijn op hun beurt door toedoen van de ziener Eurykles gedood als offer aan de goden die de gastvrijheid beschermen.

Later hebben de inwoners van Orchomenos (eveneens in Boeotië) op aanwijzing van een orakel Hesiodos’ stoffelijke resten naar hun gebied gehaald om ze daar te begraven.

 

> Vooraf - > Wie was Hekate?

> (1) Hekate Trivia - > (2) Trivia Selene - > (*) Hekalene

> Appendix en nawoord